Testament a wspólność majątkowa: Czy mąż może zapisać w testamencie mieszkanie bez zgody żony?

Pomiędzy małżonkami już z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje wspólność majątkowa. Ma ona ogromny wpływ na kwestie dziedziczenia, szczególnie jeśli jeden z małżonków pozostawił testament. W sytuacji, gdy zapis w tym testamencie powołuje do dziedziczenia całości majątku osobie trzeciej bez zgody żony, może dojść do poważnego konfliktu spadkobierców i naruszenia wspólności majątkowej. Czy taka sytuacja jest w ogóle możliwa? Czy faktycznie spadkodawca może dowolnie rozporządzać swoimi dobrami bez zgody żony? Przypatrzmy się, jak wygląda ta kwestia od strony prawnej i jakie konsekwencje rodzi.

Czy testament może naruszyć wspólność majątkową?

Zanim przejdziemy do wyjaśnienia tej kwestii, warto zacząć od wyjaśnienia kto, i jak może dziedziczyć zgodnie z polskimi przepisami. Prawo spadkowe przewiduje, że testamentowe dziedziczenie ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym. Jeśli więc zmarły sporządził ostatnią wolę, to zgodnie z prawem jego majątek osobisty powinien być rozdysponowany tak, jak sobie tego życzył. Warto też wiedzieć, że spadkodawca ma dowolność wskazania osób, które mają po nim dziedziczyć — nie muszą to być członkowie jego najbliższej rodziny, ani współmałżonek, ma może osoba z nim niespokrewniona.

Kodeks cywilny wskazuje jednak, że sporządzając testament (czy to u notariusza, czy to w formie zwykłej), spadkodawca może rozporządzać w nim wyłącznie swoim majątkiem osobistym, a nie całym majątkiem wspólnym małżonków. Innymi, słowy, jeśli zapis w testamencie na rzecz osoby trzeciej dotyczy całego mieszkania, a to wchodzi w skład majątku wspólnego (dzieje się tak, jeśli nie ma rozdzielności majątkowej), treść testamentu jest niezgodna z prawem i narusza wspólność majątkową małżonków.

Na czym polega wspólność majątkowa i kto jest właścicielem wspólnego mieszkania?

Art. 31 §1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: „Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w trakcie trwania małżeństwa przez oboje małżonków lub przez jednego z nim.

Oznacza to, że wszystko, co nabywa się w trakcie trwania małżeństwa, staje się majątkiem wspólnym małżonków. Taki majątek obejmuje m.in.:

• wszelkie przedmiotowe składniki majątku, np. nieruchomości czy pojazdy;
• dochody z majątku wspólnego i majątku osobistego każdego z małżonków;
• wynagrodzenia za pracę oraz dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków.

Wspólne mieszkanie, które zostało nabyte w trakcie trwania związku małżeńskiego, należy więc w równych częściach do obojga małżonków. Pamiętaj, że w przypadku wspólności majątkowej małżeństwie (czyli wspólności ustawowej) mąż i żona nie mają w majątku wspólnym udziałów ułamkowych. W praktyce oznacza to, że żadne z nich nie może dowolnie rozporządzać swoim udziałem i np. go sprzedać. Ważkie decyzje — np. zbycie nieruchomości lub jej wynajem — powinny być podejmowane wspólnie.

Co natomiast należy do majątku osobistego każdego z małżonków? Zalicza się do niego przede wszystkim  przedmioty nabyte przed zawarciem małżeństwa, a także przedmioty nabyte przez dziedziczenie lub darowiznę (np. spadek po rodzicach wchodzi do majątku osobistego).

UWAGA! Testamentowe rozporządzenie w stosunku do całości mieszkania ma zasadność tylko wtedy, jeżeli mąż otrzymał nieruchomość w spadku lub też kupił je jeszcze po ślubie. W takim przypadku mieszkanie wchodzi do majątku osobistego, którym mąż może dowolnie rozporządzać i zapisać w testamencie bez zgody żony. To jedyna sytuacja, w którym zapis testamentowy całości mieszkania będzie respektowany.

Co tak naprawdę mąż może zapisać w testamencie? Majątek osobisty a udział w majątku wspólnym

W poprzednim akapicie wskazaliśmy, że majątkiem osobistym małżonka są wszystkie przedmioty, które ten nabył jeszcze przed ślubem, a także poprzez dziedziczenie lub darowiznę. Poza tym w skład majątku osobistego jednego z małżonków wchodzą:

• prawa autorskie;
• prawa do funduszu emerytalnego każdego z małżonków;
• przedmioty służące do zaspokajania osobistych potrzeb (np. ubrania, sprzęt związany z hobby).

W przypadku wspólności majątkowej małżeńskiej mąż może rozporządzać wyłącznie tymi przedmiotami. Nie może on zapisać w testamencie żadnej części majątku wspólnego, ale ma prawo rozdysponować swój udział w całości — czyli 50%. To właśnie ten udział wchodzi w skład spadku po śmierci małżonka, kiedy to ustaje wspólność. Pozostałe 50% wciąż należy do żony.

Jak dzieli się majątek po śmierci jednego z małżonków?

Po śmierci jednego z małżonków majątek podlega podziałowi na dwie równe części. Jeśli mąż nie pozostawił testamentu, należąca do niego wcześniej połowa majątku przypada żonie oraz dzieciom w częściach równych. Trzeba jednak pamiętać, że udział w spadku małżonka nie może wynosić mniej niż 1/4 całości. W przypadku dziedziczenia ustawowego nieruchomości po mężu, z którym pozostawało się we wspólności majątkowej, żona staje się właścicielką przynajmniej 62.5% całego mieszkania lub większej części, jeśli małżeństwo miało tylko jedno lub dwoje dzieci.

A co, jeśli mąż zapisał w testamencie swoją część mieszkania innej osobie? Zgodnie z polskim prawem, jeśli testament pomija niektórych spadkobierców, a dziedziczyliby oni z mocy ustawy, mogą domagać się od obdarowanej osoby odpowiedniej kwoty pieniężnej. Zachowek — bo tak nazywa się ta instytucja prawna — przysługuje małżonkowi, zstępnym (dzieciom i wnukom), a niekiedy także rodzicom spadkodawcy. Jeśli więc mąż pominął Cię w testamencie, możesz ubiegać się o zapłatę zachowku od osoby wskazanej do spadku w testamencie.

Jak obliczyć wysokość zachowku? Jeśli pominięta osoba nie jest nieletnia lub niezdolna do pracy, należy jej się 1/2 udziału w spadku, która przypadałaby jej, gdyby dziedziczenie odbywało się z mocy ustawy. W przeciwnym przypadku kwota ta opiewałaby na 2/3 wartości udziału uprawnionego do zachowku.

Co się stanie, gdy w testamencie zapisano całe mieszkanie?

Jeśli testament małżonka zawiera zapis całe mieszkanie innej osobie, jest on częściowo nieważny. Nie oznacza to, że nie ma on w ogóle mocy prawnej i wymieniona w nim osoba nie może liczyć na spadek, ale to, że nie można go wykonać w całości. Spadkobierca testamentowy otrzyma jedynie udział w majątku wspólnym, który należał do spadkodawcy.

Przykład. Małżeństwo posiadało mieszkanie warte 600 000 zł i które stanowiło majątek wspólny małżonków. Mąż w testamencie powołał jednak syna i ustanowił go jako jedynego spadkobiercę całego mieszkania. Ponieważ nie może jednak rozporządzać całością majątku wspólnego, synowi przypadnie wyłącznie udział zmarłego, czyli 50% mieszkania. Po śmierci ojca syn stanie się więc tylko współwłaścicielem mieszkania w spadku, a drugim będzie jego matka, która będzie mogła dysponować tylko swoją częścią majątku wspólnego.

Sprzedaż nieruchomości rozwiązaniem problemów spadkowych?

W sytuacji, gdy mąż zapisze całość mieszkania osoby trzeciej nieruchomość, nie przypadnie jej w całości, ale i tak może generować problemy. W wyniku takiego zapisu w testamencie żona zmarłego będzie musiała pogodzić się ze współwłasnością nieruchomości i ograniczeniami w jej zarządzaniu. Może to tworzyć poważne konflikty i koniec końców uniemożliwić normalne korzystanie z mieszkania zarówno jednej, jak i drugiej osobie. Niełatwo sobie z tym poradzić, a koszty sprawy spadkowej (w tym ubieganie się o zachowek) mogą być naprawdę wysokie.

Istnieje jednak wyjście z kłopotliwej współwłasności. Musisz wiedzieć, że po śmierci małżonka ustaje również wspólność majątkowa — nie łączy Cię ona z osobą, która odziedziczyła część nieruchomości należącą do zmarłego męża. W takim przypadku udziały stają się ułamkowe, a co za tym idzie — możesz nimi dowolnie rozporządzać bez zgody drugiego współwłaściciela, również sprzedać. 

Jeśli powstała po podziale majątku współwłasność Cię przerasta, dobrym rozwiązaniem może być sprzedaż udziałów w skupie nieruchomości. Jako że niełatwo znaleźć chętnego nabywcę na same udziały, takie rozwiązanie może być jedynym rozsądnym wyborem. W naszej firmie odkupimy Twoje udziały w zaledwie kilka dni!